LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI 2025: NHỮNG THAY ĐỔI CỐT LÕI TÁC ĐỘNG ĐẾN NGƯỜI LAO ĐỘNG

Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2024 và chính thức có hiệu lực từ 1/7/2025, thay thế hoàn toàn Luật số 58/2014/QH13. Luật này được đánh giá là bước cải cách toàn diện, nhằm mở rộng quyền lợi, khuyến khích đóng dài hạn, và tăng cường an sinh cho mọi đối tượng.

1. Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Một trong những thay đổi quan trọng của Luật mới là việc mở rộng phạm vi tham gia BHXH bắt buộc đến nhiều nhóm đối tượng vốn trước đây chưa được bao phủ, như người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố; chủ hộ kinh doanh cá thể và người lao động không có hợp đồng, lao động phi chính thức có thu nhập ổn định.

2. Giảm điều kiện hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm

Luật mới quy định người lao động chỉ cần đóng đủ 15 năm BHXH (thay vì 20 năm như trước đây) là đã đủ điều kiện để hưởng lương hưu. Điều kiện này vô cùng có ý nghĩa đối với lao động cao tuổi mới tham gia BHXH, lao động tự do tham gia BHXH tự nguyện muộn và người có quá trình làm việc đứt quãng, không liên tục.

3. Sửa đổi quy định về rút bảo hiểm xã hội một lần

Luật BHXH sửa đổi siết chặt điều kiện rút BHXH một lần. Theo đó, người lao động chỉ được rút BHXH một lần trong một số trường hợp đặc biệt như ra nước ngoài định cư, bị bệnh hiểm nghèo, sau 12 tháng không còn tham gia BHXH mà không đủ điều kiện về tuổi/đóng.

4. Thêm chế độ trợ cấp mới và điều chỉnh mức hưởng

Quy định về việc rút BHXH một lần được siết chặt hơn nhằm mục tiêu giữ người lao động ở lại hệ thống để hưởng lương hưu lâu dài. Luật đưa ra 2 phương án áp dụng khác nhau:

• Đối với người lao động đã tham gia BHXH trước ngày 01/07/2025: Sau 12 tháng nghỉ việc và không tiếp tục tham gia BHXH, nếu có yêu cầu thì vẫn được rút BHXH một lần (nếu chưa đủ 20 năm đóng góp).
• Đối với người lao động bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 01/07/2025 trở đi: Sẽ không được rút BHXH một lần, trừ các trường hợp đặc biệt sau:
  • Đủ tuổi hưởng lương hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng.
  • Ra nước ngoài để định cư.
  • Mắc bệnh hiểm nghèo đến tính mạng.
  • Trường hợp khác do Chính phủ quy định.

5.Bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội

Luật sửa đổi đưa vào khung pháp lý về hưu trí xã hội – hỗ trợ những người cao tuổi từ 75 tuổi trở lên (thay vì 80 tuổi như hiện nay) không có lương hươu, hoặc từ 70 tuổi nếu thuộc hộ nghèo/cận nghèo mà không đủ điều kiện đóng BHXH sẽ được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội do ngân sách nhà nước đảm bảo. Người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội cũng sẽ được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí.

6. Thay thế "mức lương cơ sở" bằng "mức tham chiếu"

Từ ngày 01/7/2025, các quy định liên quan đến "mức lương cơ sở" sẽ được thay bằng "mức tham chiếu". Mức tham chiếu này sẽ do Chính phủ quy định chi tiết để làm căn cứ tính các chế độ BHXH. Mức tham chiếu sẽ được điều chỉnh hàng năm, đảm bảo cân đối với CPI và tăng trưởng kinh tế.

7. Chế độ ốm đau và chế độ thai sản

7.1. Chế độ ốm đau

Luật BHXH 2024 chính thức áp dụng từ 01/7/2025 bổ sung quyền nghỉ nửa ngày vẫn được hưởng trợ cấp ốm đau (mức trợ cấp nửa ngày bằng một nửa mức một ngày) và quy định rõ nếu nghỉ dưới nửa ngày sẽ tính là nửa ngày, từ nửa xuống dưới một ngày sẽ tính là một ngày.

Thời gian hưởng trợ cấp dài tối đa theo năm từ 30 đến 70 ngày, tùy theo thâm niên đóng BHXH và tính chất công việc; nếu vẫn tiếp tục điều trị bệnh dài ngày trong danh mục Bộ Y tế, vẫn được hưởng trợ cấp tiếp với mức thấp hơn (65%, 55% hoặc 50%). Ngoài ra, nếu nghỉ ốm từ 14 ngày trở lên trong tháng, Quỹ BHXH sẽ tiếp tục đóng BHYT cho người lao động, giúp bảo vệ sức khỏe và tài chính trong những thời điểm bệnh tật kéo dài.

7.2 Chế độ thai sản

Một trong những thay đổi đột phá nhất là lần đầu tiên cho phép người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng trợ cấp thai sản bằng tiền khi sinh con, mở rộng lưới an sinh đến nhóm lao động tự do.

Đối với người tham gia bảo hiểm bắt buộc, luật mới cũng tăng cường quyền lợi đáng kể: lao động nữ được nghỉ nhiều ngày hơn để đi khám thai và được bảo vệ tốt hơn trong các trường hợp điều trị hiếm muộn hoặc không may sảy thai. Ngoài ra, người tham gia BHXH tự nguyện (cả nam và nữ) được hưởng trợ cấp 2 triệu đồng/con nếu đóng BHXH ≥6 tháng trong 12 tháng trước sinh

8. Trợ cấp mai táng và trợ cấp gia đình:

Từ 01/7/2025, trợ cấp mai táng sẽ được tính theo 10 lần mức tham chiếu BHXH tại thời điểm người lao động qua đời, thay thế mức tính dựa vào lương cơ sở trước đây, đảm bảo mức tối thiểu không thấp hơn 23,400,000 đồng (trước ngày 01/7/2024 là 18,000,000 đồng) và áp dụng cả với người hưởng lương hưu hoặc trợ cấp xã hội.

Luật cũng cho phép mở rộng đối tượng hưởng trợ cấp gia đình, theo đó thân nhân lo mai táng – bao gồm cả gia đình người về hưu – đều được quyền nhận trợ cấp, đồng thời người lao động có con dưới 16 tuổi có thể hưởng thêm trợ cấp gia đình, hỗ trợ từ quỹ hưu trí – tử tuất nhằm giảm gánh nặng chi phí cho các hộ gia đình trẻ.

Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2024 và chính thức có hiệu lực từ 1/7/2025, thay thế hoàn toàn Luật số 58/2014/QH13. Luật này được đánh giá là bước cải cách toàn diện, nhằm mở rộng quyền lợi, khuyến khích đóng dài hạn, và tăng cường an sinh cho mọi đối tượng.

1. Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Một trong những thay đổi quan trọng của Luật mới là việc mở rộng phạm vi tham gia BHXH bắt buộc đến nhiều nhóm đối tượng vốn trước đây chưa được bao phủ, như người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố; chủ hộ kinh doanh cá thể và người lao động không có hợp đồng, lao động phi chính thức có thu nhập ổn định.

2. Giảm điều kiện hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm

Luật mới quy định người lao động chỉ cần đóng đủ 15 năm BHXH (thay vì 20 năm như trước đây) là đã đủ điều kiện để hưởng lương hưu. Điều kiện này vô cùng có ý nghĩa đối với lao động cao tuổi mới tham gia BHXH, lao động tự do tham gia BHXH tự nguyện muộn và người có quá trình làm việc đứt quãng, không liên tục.

3. Sửa đổi quy định về rút bảo hiểm xã hội một lần

Luật BHXH sửa đổi siết chặt điều kiện rút BHXH một lần. Theo đó, người lao động chỉ được rút BHXH một lần trong một số trường hợp đặc biệt như ra nước ngoài định cư, bị bệnh hiểm nghèo, sau 12 tháng không còn tham gia BHXH mà không đủ điều kiện về tuổi/đóng.

4. Thêm chế độ trợ cấp mới và điều chỉnh mức hưởng

Quy định về việc rút BHXH một lần được siết chặt hơn nhằm mục tiêu giữ người lao động ở lại hệ thống để hưởng lương hưu lâu dài. Luật đưa ra 2 phương án áp dụng khác nhau:

• Đối với người lao động đã tham gia BHXH trước ngày 01/07/2025: Sau 12 tháng nghỉ việc và không tiếp tục tham gia BHXH, nếu có yêu cầu thì vẫn được rút BHXH một lần (nếu chưa đủ 20 năm đóng góp).
• Đối với người lao động bắt đầu tham gia BHXH từ ngày 01/07/2025 trở đi: Sẽ không được rút BHXH một lần, trừ các trường hợp đặc biệt sau:

- Đủ tuổi hưởng lương hưu nhưng chưa đủ 15 năm đóng

- Ra nước ngoài để định cư.

- Mắc bệnh hiểm nghèo đến tính mạng.

- Trường hợp khác do Chính phủ quy định.

5.Bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội

Luật sửa đổi đưa vào khung pháp lý về hưu trí xã hội – hỗ trợ những người cao tuổi từ 75 tuổi trở lên (thay vì 80 tuổi như hiện nay) không có lương hươu, hoặc từ 70 tuổi nếu thuộc hộ nghèo/cận nghèo mà không đủ điều kiện đóng BHXH sẽ được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội do ngân sách nhà nước đảm bảo. Người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội cũng sẽ được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí.

6. Thay thế "mức lương cơ sở" bằng "mức tham chiếu"

Từ ngày 01/7/2025, các quy định liên quan đến "mức lương cơ sở" sẽ được thay bằng "mức tham chiếu". Mức tham chiếu này sẽ do Chính phủ quy định chi tiết để làm căn cứ tính các chế độ BHXH. Mức tham chiếu sẽ được điều chỉnh hàng năm, đảm bảo cân đối với CPI và tăng trưởng kinh tế.

7. Chế độ ốm đau và chế độ thai sản

7.1. Chế độ ốm đau

Luật BHXH 2024 chính thức áp dụng từ 01/7/2025 bổ sung quyền nghỉ nửa ngày vẫn được hưởng trợ cấp ốm đau (mức trợ cấp nửa ngày bằng một nửa mức một ngày) và quy định rõ nếu nghỉ dưới nửa ngày sẽ tính là nửa ngày, từ nửa xuống dưới một ngày sẽ tính là một ngày.

Thời gian hưởng trợ cấp dài tối đa theo năm từ 30 đến 70 ngày, tùy theo thâm niên đóng BHXH và tính chất công việc; nếu vẫn tiếp tục điều trị bệnh dài ngày trong danh mục Bộ Y tế, vẫn được hưởng trợ cấp tiếp với mức thấp hơn (65%, 55% hoặc 50%). Ngoài ra, nếu nghỉ ốm từ 14 ngày trở lên trong tháng, Quỹ BHXH sẽ tiếp tục đóng BHYT cho người lao động, giúp bảo vệ sức khỏe và tài chính trong những thời điểm bệnh tật kéo dài.

7.2 Chế độ thai sản

Một trong những thay đổi đột phá nhất là lần đầu tiên cho phép người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng trợ cấp thai sản bằng tiền khi sinh con, mở rộng lưới an sinh đến nhóm lao động tự do.

Đối với người tham gia bảo hiểm bắt buộc, luật mới cũng tăng cường quyền lợi đáng kể: lao động nữ được nghỉ nhiều ngày hơn để đi khám thai và được bảo vệ tốt hơn trong các trường hợp điều trị hiếm muộn hoặc không may sảy thai. Ngoài ra, người tham gia BHXH tự nguyện (cả nam và nữ) được hưởng trợ cấp 2 triệu đồng/con nếu đóng BHXH ≥6 tháng trong 12 tháng trước sinh

8. Trợ cấp mai táng và trợ cấp gia đình:

Từ 01/7/2025, trợ cấp mai táng sẽ được tính theo 10 lần mức tham chiếu BHXH tại thời điểm người lao động qua đời, thay thế mức tính dựa vào lương cơ sở trước đây, đảm bảo mức tối thiểu không thấp hơn 23,400,000 đồng (trước ngày 01/7/2024 là 18,000,000 đồng) và áp dụng cả với người hưởng lương hưu hoặc trợ cấp xã hội.

Luật cũng cho phép mở rộng đối tượng hưởng trợ cấp gia đình, theo đó thân nhân lo mai táng – bao gồm cả gia đình người về hưu – đều được quyền nhận trợ cấp, đồng thời người lao động có con dưới 16 tuổi có thể hưởng thêm trợ cấp gia đình, hỗ trợ từ quỹ hưu trí – tử tuất nhằm giảm gánh nặng chi phí cho các hộ gia đình trẻ