Trong bối cảnh phát triển kinh tế gắn liền với các vấn đề về môi trường, trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc bảo vệ môi trường không còn là sự lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp đều có tác động nhất định đến môi trường, đặc biệt là thông qua việc phát sinh chất thải. Nếu chất thải không được thu gom, xử lý và tái chế đúng quy định, nguy cơ gây suy thoái và ô nhiễm môi trường là rất lớn.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 sửa đổi bổ sung qua các năm 2022, 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Đặc biệt, Nghị định 110/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 25/5/2026, quy định chi tiết thi hành một số điều của luật bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu đã thiết lập hành lang pháp lý nhằm ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tái chế sản phẩm, bao bì và xử lý chất thải. Buộc các doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ sản xuất truyền thống sang mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi mọi sản phẩm thải bỏ đều được coi là nguồn tài nguyên tái sinh. Tạo ra một thị trường tái chế sôi động, thu hút đầu tư nước ngoài vào hạ tầng môi trường và góp phần hiện thực hóa mục tiêu Net Zero mà Việt Nam đã cam kết trên trường quốc tế. Doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt các quy định này để không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn biến trách nhiệm môi trường thành lợi thế cạnh tranh trong nền kinh tế xanh tương lai.
1. Trách nhiệm về bảo vệ môi trường với cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ
Tại khoản 1 Điều 3 Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 đã liệt kê cụ thể, cơ sở sản xuất, kinh doanh bao gồm doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình và các tổ chức có hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trách nhiệm bảo vệ môi trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ là một trong những nội dung trọng tâm nhằm bảo đảm hoạt động phát triển kinh tế gắn liền với yêu cầu bảo vệ môi trường, phòng ngừa, hạn chế các tác động tiêu cực đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. Với vai trò là chủ thể trực tiếp phát sinh chất thải và các tác động đến môi trường trong quá trình hoạt động, các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nghĩa vụ tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.
Theo khoản 1 Điều 53 Luật Bảo vệ môi trường 2020 với cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có trách nhiệm về bảo vệ môi trường sau đây:
- Thu gom, xử lý nước thải đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường;
- Cơ sở hoạt động trong cụm công nghiệp, khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung đang xả nước thải sau xử lý vào hệ thống thu gom, thoát nước mưa thực hiện theo quy định tại điểm đ khoản 4 Điều 51 và điểm đ khoản 3 Điều 52 của Luật Bảo vệ môi trường;
- Thu gom, phân loại, lưu giữ, tái sử dụng, tái chế, xử lý chất thải theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường;
- Giảm thiểu, thu gom, xử lý bụi, khí thải, mùi khó chịu; bảo đảm không để rò rỉ, phát tán khí độc hại ra môi trường; kiểm soát tiếng ồn, độ rung, ánh sáng, bức xạ nhiệt;
- Bảo đảm nguồn lực, trang thiết bị phòng ngừa, ứng phó sự cố môi trường;
- Cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ quy định tại điểm b khoản 2 Điều 111 và khoản 2 Điều 112 của Luật Bảo vệ môi trường này phải bố trí nhân sự phụ trách về bảo vệ môi trường được đào tạo chuyên ngành môi trường hoặc lĩnh vực chuyên môn phù hợp; phải có hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 14001 hoặc tiêu chuẩn quốc tế ISO 14001 được chứng nhận;
- Thực hiện quan trắc nước thải, bụi, khí thải theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường.
Như vậy, theo quy định tại khoản 1 Điều 53 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có trách nhiệm thực hiện đồng bộ các biện pháp bảo vệ môi trường trong suốt quá trình hoạt động. Đây là các nghĩa vụ pháp lý mang tính bắt buộc nhằm kiểm soát nguồn phát sinh chất thải, phòng ngừa ô nhiễm môi trường và bảo đảm an toàn cho cộng đồng dân cư xung quanh.
.png)
2. Trách nhiệm của nhà sản xuất và nhập khẩu trong việc tái chế các sản phẩm, bao bì
Trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, thuật ngữ “nhà sản xuất, nhập khẩu” được sử dụng rộng rãi để chỉ tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường Việt Nam. Trách nhiệm này mở rộng đến cả bên đặt gia công hoặc bên được ủy thác nhập khẩu trong một số trường hợp cụ thể.
Theo Điều 54 Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các quy định chi tiết tại Nghị định 110/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu các sản phẩm, bao bì thuộc danh mục quy định tại Phụ lục I khi đưa ra thị trường Việt Nam đều phải tuân thủ tỷ lệ và quy cách tái chế bắt buộc.
Cụ thể theo Điều 5 Nghị định 110/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu có đề cập về định nghĩa của tỷ lệ tái chế bắt buộc và quy cách tái chế bắt buộc như sau :
“Tỷ lệ tái chế bắt buộc là tỷ lệ khối lượng sản phẩm, bao bì tối thiểu phải được tái chế theo quy cách tái chế bắt buộc trong năm thực hiện trách nhiệm trên tổng khối lượng sản phẩm, bao bì sản xuất, nhập khẩu được đưa ra thị trường trong năm có trách nhiệm”.
“Quy cách tái chế bắt buộc là các giải pháp được lựa chọn để tái chế cho từng nhóm sản phẩm, bao bì”.
Doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm tái chế đối với bao bì thương phẩm của các nhóm hàng trọng yếu: thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc chữa bệnh, phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y, chất tẩy rửa và xi măng. Bao bì được nhắc đến ở đây là bao bì thương phẩm, bao gồm cả loại trực tiếp và bao bì ngoài. Ngoài ra, từ ngày 01/01/2027, nhà sản xuất và nhập khẩu phương tiện giao thông đường bộ cũng sẽ phải bắt đầu thực hiện trách nhiệm này.
3. Phương thức thực hiện trách nhiệm tái chế
Doanh nghiệp được trao quyền tự quyết về cách thức thực hiện trách nhiệm thông qua hai hình thức chính: tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Nếu lựa chọn tự tổ chức, doanh nghiệp có thể tự thực hiện tại nhà máy của mình, ký hợp đồng thuê các đơn vị tái chế bên ngoài hoặc ủy quyền cho các tổ chức trách nhiệm tái chế (PRO). Điều này đặc ra yêu cầu rất cao về điều kiện môi trường: mọi đơn vị tham gia vào quá trình tái chế đều phải có giấy phép môi trường hoặc giấy phép môi trường thành phần phù hợp. Đối với các đơn vị PRO, Nghị định nghiêm cấm việc ủy quyền lại cho một đơn vị tổ chức khác nhằm ngăn chặn tình trạng trung gian trục lợi, đảm bảo dòng tiền và rác thải thực sự được xử lý.
Trong trường hợp doanh nghiệp thu gom để xuất khẩu tái chế hoặc tân trang tại nước ngoài, quy trình phải tuân thủ nghiêm ngặt các thông báo theo Công ước Basel. Điều này giúp kiểm soát luồng chất thải xuyên biên giới, đảm bảo Việt Nam không “xuất khẩu ô nhiễm” sang các quốc gia khác mà vẫn tận dụng được trình độ tái chế cao của quốc tế.
Lưu ý: Đối với hình thức tự tổ chức tái chế trước ngày 01/4 hằng năm, doanh nghiệp phải đăng ký kế hoạch tái chế và báo cáo kết quả của năm trước đó qua Hệ thống thông tin EPR quốc gia. Còn đối với hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, thời hạn kê khai là trước ngày 01/4 và thời hạn nộp tiền là trước ngày 20/4 hằng năm.
4. Trách nhiệm của nhà sản xuất và nhập khẩu trong việc thu gom, xử lý chất thải được quy định như thế nào?
Bên cạnh trách nhiệm tái chế, Điều 55 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu sản phẩm, bao bì chứa chất độc hại, khó tái chế hoặc gây khó khăn cho việc thu gom, xử lý phải đóng góp tài chính. Cụ thể tại Phụ lục II ban hành kèm theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP, Nhà sản xuất, nhập khẩu các sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường Việt Nam có trách nhiệm đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ các hoạt động xử lý chất thải. Khoản đóng góp này được sử dụng để hỗ trợ cho các hoạt động:
- Thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân;
- Nghiên cứu, phát triển công nghệ và sáng kiến xử lý chất thải rắn sinh hoạt;
- Thu gom, vận chuyển và xử lý bao bì chứa thuốc bảo vệ thực vật.
Cụ thể, trong trường hợp sản phẩm có cùng nhãn hiệu nhưng được sản xuất tại nhiều cơ sở khác nhau, hoặc trường hợp ủy thác nhập khẩu, tổ chức cá nhân chịu trách nhiệm về ghi nhãn hàng hóa sẽ là đối tượng chính thực hiện trách nhiệm tái chế. Với mô hình gia công, trách nhiệm này thuộc về bên đặt gia công – đơn vị thực sự sở hữu và điều phối sản phẩm trên thị trường. Đặc biệt, để tối ưu hóa quản lý cho các tập đoàn lớn, công ty mẹ hoặc chi nhánh hạch toán độc lập có thể được ủy quyền thực hiện trách nhiệm thay cho các công ty con hoặc chi nhánh khác, tạo điều kiện thuận lợi trong việc tập trung nguồn lực thực hiện nghĩa vụ môi trường.
Mức đóng góp tài chính cụ thể đối với từng sản phẩm, bao bì được quy định tại Phụ lục II ban hành kèm theo Nghị định này. Mức đóng góp tài chính được điều chỉnh theo chu kỳ 5 năm một lần theo quy định; mỗi lần điều chỉnh đảm bảo không quá 15% của mức đóng góp trong chu kỳ liền trước; lần thay đổi đầu tiên vào năm 2031. Trước ngày 01/4 hàng năm, nhà sản xuất, nhập khẩu kê khai số tiền đóng góp hỗ trợ hoạt động xử lý chất thải đối với sản phẩm, bao bì sản xuất, nhập khẩu được đưa ra thị trường của năm liền trước trên Hệ thống thông tin EPR quốc gia. Nhà sản xuất, nhập khẩu chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của thông tin trong bản kê khai. Trước ngày 20/4 hàng năm, nhà sản xuất, nhập khẩu có trách nhiệm nộp đủ tiền đóng góp hỗ trợ hoạt động xử lý chất thải đã kê khai quy định vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.
KẾT LUẬN: Từ các quy định trên, có thể khẳng định rằng việc tái chế sản phẩm, bao bì và đóng góp hỗ trợ xử lý chất thải là trách nhiệm pháp lý bắt buộc đối với doanh nghiệp. Doanh nghiệp không chỉ cần tuân thủ các tỷ lệ và quy cách kỹ thuật mà còn phải thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ kê khai, báo cáo thông qua Hệ thống thông tin EPR quốc gia. Nghị định 110/2026/NĐ-CP vẫn thể hiện tinh thần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ thông qua quy định về các đối tượng miễn trừ. Những nhà sản xuất có doanh thu dưới 30 tỷ đồng/năm sẽ không phải thực hiện trách nhiệm này để giảm bớt gánh nặng chi phí vận hành. Đồng thời, những doanh nghiệp đã chủ động thiết lập hệ thống thu hồi và tái sử dụng bao bì với tỷ lệ đạt chuẩn cũng được ghi nhận và miễn trừ nghĩa vụ đóng góp thêm. Việc thực hiện đầy đủ các trách nhiệm này không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, tránh các rủi ro bị xử lý vi phạm mà còn góp phần quan trọng vào việc xây dựng nền kinh tế và nâng cao uy tín thương hiệu trong kỷ nguyên xanh.
